05/01/2026
CÁC BẠN TRẺ HÀ NHÌ NÊN TÌM HIỂU
Sử thi Phuỳ ca Na ca của người Hà Nhì không dài, chỉ gồm 932 câu với 28.903 từ (tính theo bản phiên âm gốc). Sử thi P’huỳ ca Na ca là sử sử thi cổ sơ nếu xét về bình diện thời gian ra đời; còn nếu xét về bình diện đề tài thì đó là sử thi thiết chế xã hội
Nghệ nhân Pờ Lóng Tơ cho biết: P’huỳ Ca Na Ca có nghĩa “Cuộc tranh đấu giữa người Hà Nhì với người Hán”. Nội dung của nó phản ánh về một thời lịch sử bi hùng của người Hà Nhì khi còn quần cư “7000 hộ” nơi vùng đất tổ Na Chô Chô Ứ, ở thượng nguồn suối Nà Ma, bên dòng sông Ha Sa trù phú. Nhưng cũng chính vì sự trù phú ấy mà người Hán luôn tìm cách chiếm đoạt. Chúng đã dùng mọi thủ đoạn nham hiểm và tàn bạo để chiếm đất của người Hà Nhì, đẩy người Hà Nhì di cư về phương Nam. Một trong những nơi đến cuối cùng là Việt Nam
Sử thi Phuỳ Ca Na Ca có cấu trúc gồm ba phần
Phần 1 kể về cuộc sống của người Hà Nhì ở miền cổ Na Chô Chô Ứ, bên dòng sông Ha Sa, được bố phòng cẩn mật, lại có núi cao, sông sâu án ngữ. Đang yên bình thì dịch bệnh hủi tràn đến khiến cho người con gái Hà Nhì xinh đẹp bị mắc bệnh, bị thả bè trôi sông. Vì cớ ấy, người Hán bằng mưu ma chước quỉ của mình đã bày kế cho cô gái khỏi bệnh trở về nhưng cô không về một mình mà về theo chàng rể người Hán. Đó chính là nội gián người Hán cài vào để tính kế lâu dài – thôn tính đất Hà Nhì
Phần 2 kể về cuộc tranh chấp âm thầm nhưng quyết liệt giữa một bên là lực lượng bảo vệ lý lẽ và những tập tục truyền thống của Hà Nhì mà đại diện là anh con trai trưởng trong nhà và một bên là lực lượng người Hán với đại diện là tên con rể và cô vợ người Hà Nhì nhẹ dạ. Chúng dần chiếm hết nhà cửa, đất đai, của cải, hãm hại con voi chúa canh giữ ranh giới Hà Nhì – Hán, đánh tráo cái ống thần một lần thổi chết trăm tên địch của người Hà Nhì. Sau đó, kiếm cớ để tiến đánh, thôn tính đất đai của người Hà Nhì
Phần 3 kể về cuộc di cư bi thảm, thê lương của người Hà Nhì.
Sử thi P’huỳ ca Na ca nói về nơi đến cuối cùng của người Hà Nhì là đầu nguồn Khó Ma, vùng đất hiện nay thuộc địa phận xã Pa Ủ, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. Địa danh Khó Ma được miêu tả trong sử thi P’huỳ ca Na ca là nơi có nhiều sản vật, và rằng uống rượu ngọt không cần phải trộn men,(Đây là loại rượu ủ từ bột trong lõi cây móc, tiếng Hà Nhì gọi thứ rượu ấy là “Chí gò”, còn rượu làm từ ngũ cốc, trộn men gọi là “Chí pà”) hạt cơm ăn cũng chẳng dùng chày giã”. Đó chính là các loại cây lõi có bột (báng, móc, cọ). Hiện nay, cộng đồng người La Hủ ở các xã Pa Ủ và Pa Vệ Sủ vẫn khai thác các loại cây này để ăn và nấu rượu. Người La Hủ ở đây còn nói rằng khi người La Hủ đến đây thì đã thấy có những đám ruộng bậc thang của người Hà Nhì. Chắc hẳn là sau khi tạm thời ăn bột lõi cây rừng sống qua ngày, người Hà Nhì đã tích cực khai khẩn ruộng bậc thang. Sau đó, một phần do số lượng dân cư tăng lên, mặt khác do tìm được những vùng đất mới tốt hơn nên người Hà Nhì đã rời đi
Sử thi P’hùy ca Na ca mang giá trị cái đẹp, nhưng là cái đẹp trên mọi cái đẹp gây nên những cảm xúc thẩm mĩ đặc biệt đi đôi với sự kính trọng, niềm tự hào và lòng hân hoan. Ngay từ những câu đầu của sử thi, người nghe đã phải thổn thức, hồi hộp trước sự xa xăm, đầy kỳ bí của miền đất tổ
Ở đầu nguồn Nà Ma
Tổ tiên Hà Nhì ta từng sống
Tận đầu nguồn Nà Ma
Tổ tiên Hà Nhì ta ở đó
Nhưng qua lời hát, người nghe được dẫn dắt vào xứ xở ấy, được thấy như hiện lên trước mắt mình một miền đất giàu sang, trù phú, thật cụ thể nhưng cũng đầy sinh động. Cái đẹp không chỉ có ở bản Hà Nhì, nó còn hiện lên ở những bản của các tộc người láng giềng xung quanh. Cái hùng vĩ, cao cả còn hiện lên qua ý thức bảo vệ quê hương, sẵn sàng thẳng tay trừng trị những kẻ xâm phạm. Phuỳ ca Na ca được diễn xướng trước cộng đồng theo lối tự sự nên ngôn từ là yếu tố then chốt làm nên sức hấp dẫn, vừa cuốn hút người nghe bởi làn điệu, nhịp điệu, vần vè và sự đăng đối của câu. Nhưng cái hay của sử thi P’huỳ ca Na ca còn toát lên ở những tu từ, mĩ từ để tạo nên những phép tỉ dụ làm tăng thêm hiệu quả thẩm mĩ cho lời hát
Có thể khẳng định rằng sử thi Phuỳ ca Na ca của người Hà Nhì là sử thi cổ sơ giai đoạn muộn nói về xã hội Hà Nhì ở trình độ phát triển tiền nhà nước với ba vấn đề lớn là: thiết chế và tổ chức xã hội cổ truyền; tranh chấp và xung đột; thiên di và ly tán nhưng được miêu thuật dưới dạng văn học dân gian, được kể theo lối tự sự bằng những lời ca, lời nói vần đầy tính hào dùng nhưng cũng đầy bi tráng. Sử thi Phuỳ ca Na ca là một sử thi đích thực trong kho tàng sử thi các dân tộc Việt Nam và là một sử thi tiêu biểu của người Hà Nhì
Sử thi của người Hà Nhì Hoa rất khác so với các bộ sử thi lớn ở Tây Nguyên. Sử thi Tây Nguyên thường khắc họa nhân vật điển hình với những hành động, việc làm điển hình, đại diện cho ước mơ, khát vọng của tộc người. Nhưng sử thi của người Hà Nhì Hoa lại khác.Toàn bộ chỉ nói chung về cộng đồng, không nhắc đến tên con người của bất kỳ một cá nhân nào. Họ chỉ sống cộng đồng, chỉ nói là người Hà Nhì, chứ người ta không nói tên là gì, không có nhân vật cá nhân. Nhân vật, nếu như được nhắc đến, chỉ là những vị thần.
St.
