25/01/2026
Một bài phê bình/review cuốn "Colorless Tsukuru Tazaki and His Years of Pilgrimage"
Source: The Guardian.
====
Tazaki Tsukuru và những năm tháng hành hương không màu - Haruki Murakami
"Đầy ắp sự mơ hồ và yếu tố tính dục – toàn bộ những thủ pháp đặc trưng của Murakami đều có mặt.”
Rất ít nhà văn đạt đến giai đoạn có thể đưa vào sách của mình những ám chỉ mỉa mai về việc họ đã không giành được giải Nobel Văn học. Thế nhưng, trong Bech at Bay (1998), John Updike đã trao cho nhân vật đại diện của mình – nhà văn Henry Bech – tấm huy chương Thụy Điển và tấm séc mà chính Updike lo sợ (và quả thực là đúng) rằng ông sẽ chẳng bao giờ giành được. Và giờ đây, tác phẩm hư cấu thứ 14 của Haruki Murakami – một “ứng cử viên Nobel” quen mặt trong giới cá cược những năm gần đây nhưng chưa từng được ban giám khảo lựa chọn – lại có một sinh viên vật lý trẻ than thở rằng rất ít người trong ngành của anh ta kiếm được nhiều tiền, trừ khi họ “đoạt giải Nobel hay đại loại thế”.
Dù cú chọc ghẹo này kém trực diện hơn của Updike, Murakami hẳn hiểu rất rõ tác động mà ngay cả một cái gật đầu thoáng qua dành cho Viện Hàn lâm Thụy Điển cũng có thể tạo ra nơi độc giả của mình: tại Nhật Bản, người hâm mộ có thói quen tụ tập ở các quán cà phê, ướp sẵn sâm panh đá lạnh, vào đúng ngày tin tức từ Stockholm được công bố. Việc gắn giải Nobel với sự giàu có có thể xem là một trò đùa tinh quái, bởi Murakami có lẽ là ứng viên hiếm hoi mà hàng triệu kronor tiền thưởng hầu như chẳng tạo ra khác biệt nào. Gần như chưa từng có tiền lệ trong thời hiện đại, ông kết hợp được mức độ đại chúng chóng mặt – tại Nhật, tiểu thuyết của ông có thể bán tới một triệu bản chỉ trong tuần phát hành – với uy tín văn chương được bảo chứng bằng những bài phê bình ngưỡng mộ từ các “gã khổng lồ” như chính Updike.
Trong số những giải thưởng mà nhà văn Nhật Bản này từng nhận có giải Franz Kafka – một lựa chọn rất thích đáng, bởi nhà văn ngụ ngôn người Séc này ám ảnh văn chương Murakami cả ở phương diện hiện diện trực tiếp (trong Kafka on the Shore, 2002) lẫn như một ảnh hưởng bảo trợ mang tính tổng quát. Và trong Colorless Tsukuru Tazaki and His Years of Pilgrimage, bóng ma Kafkaesque bao trùm văn bản chính là The Trial (Vụ án).
Nhân vật chính, Tsukuru Tazaki, thời đi học tạo thành một nhóm năm người khăng khít với bốn người bạn – hai nam, hai nữ – mà tên của họ, trong tiếng Nhật, đều chứa một màu sắc: đỏ, xanh, trắng, đen. Tazaki, như cách họ thường đùa cợt, theo nghĩa danh xưng là một kẻ “không màu”, điều mà anh dần tin rằng rất phù hợp với bản chất cô lập, vô tính và vô cảm của mình: “Anh thiếu một cá tính nổi bật hay bất cứ thứ gì khiến anh khác biệt.” Tsukuru cũng tự xem mình là một con người tẻ nhạt, vì vậy anh vừa sốc vừa có cảm giác được xác nhận một cách kỳ lạ khi đột ngột bị bạn bè thông báo rằng họ không muốn tiếp tục liên lạc với anh nữa. Phần lớn câu chuyện xoay quanh hành trình của nhân vật chính – đưa anh đi xa tới tận Phần Lan – nhằm tìm hiểu nguyên nhân cho sự ruồng bỏ này.
Một lý do khiến Murakami có lượng độc giả khổng lồ là vì, không giống nhiều tiểu thuyết gia nghiêm túc khác, ông quan tâm đến cốt truyện không kém gì văn phong. Các tiểu thuyết của ông – bao gồm Norwegian Wood (1987) và The Wind-Up Bird Chronicle (1994–95) – đều mang dáng dấp của những câu chuyện trinh thám, vì vậy việc giữ kín yếu tố hồi hộp quanh bản chất chính xác của “tội lỗi” mà nhân vật bị cáo buộc là điều công bằng với độc giả.
Tuy nhiên, như một biến thể của số phận Josef K trong Kafka, Tsukuru bị xét xử và kết án vắng mặt; và điều ban đầu tưởng như là một nghiên cứu về sự lạc lõng của tuổi trẻ (giống Norwegian Wood) dần trở thành một đóng góp cho tiểu loại tiểu thuyết về (có lẽ là) cáo buộc sai lầm – bên cạnh The Trial, The Lost Honour of Katharina Blum của Heinrich Böll và The Human Stain của Philip Roth. Mối nguy ẩn dụ nằm ở chỗ: nhân vật trung tâm “không màu” này có thể cũng sở hữu một mặt tối.
Tất cả những nét đặc trưng quen thuộc của Murakami đều hiện diện ở đây: một tác phẩm âm nhạc giữ vai trò then chốt (bản “Le mal du pays” của Liszt làm nền cho cuốn tiểu thuyết), một phổ tham chiếu văn hóa rộng đáng nể (từ Arnold Wesker, Pet Shop Boys, Barry Manilow cho đến Thomas Harris), cùng mối quan tâm sâu sắc đến tình dục. Trung tâm câu chuyện là giấc mơ ướt tái diễn của Tsukuru, trong đó xuất hiện hai người bạn nữ đã xa cách. Ngay cả với những lần trước đây Murakami từng thám hiểm tâm lý tính dục, cuốn tiểu thuyết này vẫn đi vào những vùng tối, bao gồm khả năng cưỡng hiếp trong mơ, song tính vô thức và cả hiện tượng “hoại tử tinh thần” ngoài ý muốn: về mặt đạo đức, việc có những tưởng tượng thủ dâm về một người mà sau đó mới biết là đã chết trong khoảng thời gian ấy thì được đánh giá ra sao?
Một độc giả không biết tiếng Nhật hoàn toàn phải phó mặc cho các dịch giả của Murakami; khi văn xuôi rơi xuống mức sáo rỗng hay tầm thường – điều dường như xảy ra đáng ngạc nhiên khá thường xuyên trong cuốn tiểu thuyết này – không có cách nào biết được liệu Philip Gabriel đang trung thành với nguyên tác hay đã làm hỏng nó. Một bực bội khác với độc giả Anh là việc nhà xuất bản vẫn giữ chính tả và từ vựng của bản Mỹ – như “fit”, “gotten”, “sophomore” – dẫn tới một cú va chạm văn hóa nữa trong những đoạn văn bàn về ý nghĩa của các đại từ và kính ngữ tiếng Nhật được sử dụng trong đối thoại.
Ba câu văn cụ thể dường như là một lựa chọn thiếu khôn ngoan từ Murakami. Một trong những người bạn cũ của Tsukuru, khi suy ngẫm về thất bại của một thành viên khác trong việc đạt được thành công ở lĩnh vực đã chọn, nói rằng: “Tài năng giống như một cái bình. Bạn có thể làm việc chăm chỉ đến đâu cũng được, nhưng kích thước của nó sẽ không bao giờ thay đổi. Nó chỉ chứa được từng ấy nước, không hơn.”
Nhưng, như Murakami hẳn đã nhận ra khi quyết định sử dụng hình ảnh ấy, một phần nước có thể rò rỉ hoặc bốc hơi. Và trong cuốn sách này, chiếc bình hiếm khi được lấp đầy quá hai phần ba.
Dù vẫn rất thành thạo trong việc dựng nên bầu không khí và sự mơ hồ kiểu Kafka, Murakami đáng thất vọng khi chọn cách để hầu hết các bí ẩn không được giải quyết. Dẫu vậy, sẽ là một điều vô cùng đáng tiếc nếu, giống như trường hợp của Updike, hai chữ “giải Nobel” rốt cuộc chỉ xuất hiện trong tác phẩm hư cấu của ông, chứ không phải trong CV.
====
_____
📍 tiệm sách tổ cá.
📍 call/zalo/telegram/whatsapp: 0886773312.
