07/08/2020
Theo tín ngưỡng dân gian thì ngày rằm tháng 7 là ngày mở cửa địa ngục, các vong nhân được xá tội. Người Việt xưa tin rằng ngày lễ này có liên quan tới công việc đồng áng của người nông dân. Hàng năm cứ đến tháng 6 và tháng 7 (âm lịch) là vào vụ thu hoạch mùa màng, người dân thường cầu xin Thần linh bắt giam những yêu ma, oan hồn lại cho khỏi quấy nhiễu để họ có thể thu hoạch được thuận lợi. Đến đúng 15/7 mọi việc đã hoàn tất nên “ông Thần tha ma, chủ nhà tha thợ cấy”, “mở cửa ngục xá tội vong nhân”. Vì thế cô hồn, dã quỷ được thả ra trở lại. Chính vì thế mà theo tục lệ dân gian, vào ngày này người dân sẽ cúng cháo, gạo, muối cho quỷ đói.
Ngày Xá tội vong nhân cũng lại được cho là bắt nguồn từ tích cổ Trung Hoa gắn liền với truyền thuyết dân gian cho rằng từ mùng 2/7 âm lịch, Diêm Vương ra lệnh bắt đầu mở Quỷ Môn Quan để ma quỷ trở lại cõi trần và đến rằm thì tất cả phải trở về, cửa địa ngục đóng lại.
Tóm lại dù bắt nguồn từ tích gì, thì ngày rằm tháng 7 cũng là ngày người trần cúng đồ ăn cho cô hồn, dã quỷ. Họ có thể là những người chết rồi nhưng không được đầu thai vào những nẻo luân hồi tốt đẹp hơn như trong Phật giáo giải thích, mà làm quỷ đói vì nghiệp nặng đã tích trong kiếp người. Họ cũng có thể là những linh hồn chết oan, mang oán nặng và chưa thể đi tiếp con đường luân hồi sau cái chết.
Cúng cô hồn không chỉ có ý nghĩa là “hối lộ” để họ không phá hoại việc làm ăn của người trần. Nghe có vẻ thiếu chút lòng thành mà vị tư, vị lợi. Thật ra tục lệ ấy có mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Để con người vứt bỏ đi nỗi sợ hãi ma quỷ của mình, nhìn nhận rằng những sinh mệnh đau khổ kia chính là vì không sống tốt trong những kiếp trước mà tạo thành tội nghiệp quá nặng, mà phải trả giá cho đến khi hết nghiệp, hoặc là vì ôm giữ tâm oán hận mà không thể siêu thoát.
Họ chính là phải làm cô hồn luôn đói khát nhưng lại không thể ăn cho thỏa. Nếu có, họ chỉ ăn được những đồ thanh đạm, dễ nuốt bởi cổ họng rất dài và hẹp. Luôn thèm khát là thế, nhưng nếu nuốt một miếng qua miệng, thức ăn bùng cháy thành ngọn lửa trong bao tử khiến họ rất đau đớn.
Thế nên mâm cúng cô hồn xưa được mô tả: “…cúng cô hồn, ma đói, dùng lễ vật sơ sài như bánh đa, bánh bỏng, ngô bắp, khoai lang, trứng luộc… hậu hĩnh thì có xôi chè và thế nào cũng có một nồi cháo hoa…” – (Trích mục Tết Trung Nguyên, Đất lề quê thói, Phong tục Việt Nam của Nhất Thanh).
Một nghi lễ tương tự đã được chính quyền tổ chức nhiều ở các triều đại nước Việt xưa cũng có ý nghĩa tương tự là Trai Đàn Chẩn Tế hay Thủy Lục đạo tràng. Đây là đạo tràng để siêu độ cho vong linh người đã khuất nhất là người vô danh, binh lính chết trận, người chết do bão lụt thiên tai, dịch bệnh. Trong nghi lễ chi tiết còn ghi lại được, khi làm Lễ Tiến Linh, cúng thí thực cô hồn là những mâm cơm chay, mâm quả, cháo trắng, gạo, muối, đường… (Theo Châu bản triều Nguyễn: Tư liệu Phật giáo qua các triều đại nhà Nguyễn 143 năm từ Gia Long 1802 đến Bảo Đại 1945).
Ngày nay, mâm cỗ cúng cô hồn đã có nhiều biến đổi, các cơ sở kinh doanh càng lớn thì mâm càng cao, cỗ càng đầy. Nào xôi, gà, thịt lợn luộc, bánh ngọt, trái cây đủ cả, thậm chí có gia chủ còn tung tiền sau khi hoàn tất lễ cúng. Cái tục “giật cô hồn” vì thế càng quyết liệt và dễ sinh biến tướng phản cảm.
