04/02/2026
#ข้าวแช่ ตำนานข้าวแช่..ก่อนสู่ราชสำนักสยาม👇 "Khao Chae" (ข้าวแช่), or "Khao Songkran" (ข้าวสงกรานต์), known among the Mon people as “Peung Dajok,” which literally means “rice in water,” is considered the heart of the Mon Songkran tradition.
"Khao Chae" is believed by the Mon people to be a special dish, considered purer and cleaner than other foods. It is prepared as an offering to deities, as a way to express gratitude to ancestors, and to make merit. It is also presented to monks and shared with respected elders. Only after that is the remaining portion brought back and eaten together within the household. Among Mon people in Thailand, it is called “Peung Sangkran,” while Mon people themselves commonly refer to it as “Peung Dajok” (Songkran rice).
The tradition of consuming "Khao Chae" among the Mon has existed for a long time, although there is no clear evidence indicating exactly when it began. However, there is a legend associated with "Khao Chae" that originates from the Mon Songkran tradition, as recorded in inscriptions at Wat Phra Chetuphon Wimon Mangkhalaram.
The legend tells of a wealthy man who had no children, which brought him shame among the villagers and caused him great distress due to the absence of an heir. He performed rituals to worship the sun and the moon for three years, yet remained childless.
Eventually, during the New Year festival across the Indian subcontinentrecognized as the day of Maha Songkran the wealthy man led his attendants to a large banyan tree by the riverside, believed to be the dwelling place of tree spirits. There, he washed rice seven times and cooked it as an offering to the tree deities. He then made a sincere wish for a child.
The tree spirits subsequently conveyed his wish to Indra, who granted it by sending a divine being to be reborn as the man’s son, fulfilling his desire. The child was named "Thammabal Kumara".
As a result, the Mon people have long believed that if one performs such rituals during Songkran and offers prayers to the deities with sincere intention, one’s wishes will be fulfilled.
In Thailand, clear historical evidence of Khao Chae appears during the Rattanakosin period. The renowned Thai poet Sunthorn Phu mentioned Khao Chae in his poetry, describing the elegance and artistry of its accompaniments:
“…In the summer season of old, Khao Chae was prepared, Its side dishes exquisitely crafted and beautifully arranged. Decorated like water lilies and blossoms, Even fingerroot was carved to resemble champa flowers. Unripe mango, skillfully shaped, Appeared as delicate as a fish…”
"Khao Chae" was introduced into the Siamese royal court during the reign of King Mongkut (King Rama IV), when he relocated to reside at Phra Nakhon Khiri (Khao Wang Palace). At that time, Chao Chom Manda Sonklin, who was of Mon descent through Chao Phraya Mahayotha (Cheng Khotseni) and whose family had migrated during the Thonburi period, accompanied him and served in the palace.
It is believed that during this time, her traditional Mon-style Khao Chae was introduced into the royal kitchen. Court attendants and servants learned the preparation, and it eventually spread among common people in the Phetchaburi area. Her recipe left a lasting impression on those who tasted it. Even King Chulalongkorn (King Rama V) is recorded to have remarked that if one were to eat Khao Chae, it had to be that of Chao Chom Manda Sonklin.
These traditions and their associated atmosphere continued into the reign of King Vajiravudh (King Rama VI), who maintained deep respect and admiration for her culinary skill. He frequently visited her residence (Krom Phra Nares) and, especially during the Songkran festival, consistently came to offer blessings and perform the ritual of pouring water in respect every year without exception.
________________________________________
“ข้าวแช่” หรือ “ข้าวสงกรานต์” หรือที่คนมอญเรียกว่า “เปิงด้าจก์” ซึ่งแปลตรงตัวว่า “ข้าวน้ำ”
ข้าวแช่ถือเป็นหัวใจสำคัญของประเพณีสงกรานต์ของชาวมอญ โดยเชื่อกันว่าเป็นอาหารวิเศษ มีความสะอาดและบริสุทธิ์กว่าอาหารอื่นๆ และปรุงขึ้นเพื่อบูชาเทวดา รวมถึงแสดงความกตัญญูต่อบรรพบุรุษและสร้างบุญกุศล อีกทั้งยังนำไปถวายพระสงฆ์ และแบ่งไปส่งผู้หลักผู้ใหญ่ที่นับถือ ส่วนที่เหลือจึงนำมาตั้งวงแบ่งรับประทานกันภายในครัวเรือน โดยคนมอญในไทยจะเรียกว่า “เปิงซังกราน” ส่วนคนมอญแท้ ๆ นิยมเรียกว่า “เปิงด้าจก์” (ข้าวสงกรานต์)
วัฒนธรรมการกินข้าวแช่ของชาวมอญมีมานานแล้ว แต่ไม่ปรากฏหลักฐานชัดเจนว่าเกิดขึ้นในสมัยใด อย่างไรก็ตามมีตำนานเรื่องข้าวแช่ที่สืบเนื่องมาจากตำนานสงกรานต์ของมอญ ดังที่ปรากฏในจารึกที่วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม โดยกล่าวถึงเศรษฐีผู้หนึ่งที่ไม่มีบุตรธิดา อันเป็นที่อับอายแก่ชาวบ้าน และเกิดความทุกข์ใจที่ตนยังขาดผู้สืบทอดมรดก จึงได้บวงสรวงบูชาแด่พระอาทิตย์และพระจันทร์ แต่เมื่อผ่านไป 3 ปีก็ยังไม่มีบุตร
ครั้นถึงเทศกาลปีใหม่ทั่วทั้งชมพูทวีป อันถือเป็นวันมหาสงกรานต์ เศรษฐีจึงพาบริวารไปยังต้นไทรใหญ่ริมน้ำ ซึ่งเป็นที่อยู่ของรุกขเทวดาทั้งหลาย แล้วนำข้าวสารมาล้างน้ำ 7 ครั้ง ก่อนนำไปหุงบูชารุกขเทวดาประจำต้นไทร พร้อมตั้งจิตอธิษฐานขอบุตร รุกขเทวดาจึงไปทูลขอต่อพระอินทร์ และพระอินทร์ก็ได้ให้เทพบุตรมาจุติเป็นบุตรของเศรษฐีสมความปรารถนา โดยตั้งชื่อว่า “ธรรมบาลกุมาร”
ด้วยเหตุนี้ชาวมอญจึงมีความเชื่อสืบต่อกันมาว่าหากได้กระทำพิธีเช่นว่านี้บูชาต่อเทวดาในวันสงกรานต์ และตั้งจิตอธิษฐานสิ่งใดๆ ย่อมมีโอกาสสมหวัง
ส่วนข้าวแช่ในไทยปรากฏหลักฐานชัดเจนที่สุดในสมัยรัตนโกสินทร์ โดยกวีเอกของไทยคือ "สุนทรภู่" ยังได้กล่าวถึง “ข้าวแช่” ไว้ในบทกวีว่า “…ฤดูร้อนก่อนเก่าทำข้าวแช่ น่าชมแต่เครื่องกับสำรับฉัน ช่างทำเป็นดอกจอกและดอกจันทน์ งามจนชั้นกระชายทำเหมือนจำปา มะม่วงดิบหยิบดูจึ่งรู้จัก ช่างน่ารักทำเป็นเช่นมัจฉา…”
"ข้าวแช่" เข้าสู่ราชสำนักสยาม: สืบเนื่องมาจากการเสด็จฯ แปรพระราชฐานของรัชกาลที่ 4 ไปประทับที่พระราชวังพระนครคีรี (เขาวัง) ในครั้งนั้นมีเจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่น ผู้มีเชื้อสายมอญทางเจ้าพระยามหาโยธา (เจ่ง คชเสนี) ซึ่งหลบหนีพม่ามาในสมัยกรุงธนบุรีได้ติดตามไปถวายงาน ณ พระราชวังพระนครคีรีด้วย
สันนิษฐานว่าในครั้งนั้นเองที่ข้าวแช่ของเจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่นได้รับการถ่ายทอดไปยังห้องเครื่อง จนบ่าวไพร่สนมกำนัลได้เรียนรู้ และแพร่หลายไปยังสามัญชนในย่านเมืองเพชรบุรีในที่สุด ข้าวแช่สูตรมอญดั้งเดิมของเจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่นยังคงจับใจผู้ที่ได้ลิ้มลอง แม้แต่รัชกาลที่ 5 ยังทรงกล่าวถึงไว้ว่าหากจะเสวยข้าวแช่ ก็ต้องเป็นข้าวแช่ของเจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่น
แม้แต่รัชกาลที่ 6 ก็ยังทรงเคารพรักและติดพระทัยในรสมือของเจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่น และเสด็จมาเยี่ยมเยียนถึงวัง (กรมพระนเรศร์ฯ) อยู่เสมอ โดยเฉพาะในเทศกาลสงกรานต์ ที่ทรงเสด็จมาอวยพรและรดน้ำทุกปีมิได้ขาด
📌 บทความนี้เรียบเรียงและแปลโดยเพจ Thai Cuisine History #หากนำไปเผยแพร่ต่อกรุณาให้เครดิตและแนบลิ้งค์ของเพจด้วยนะคะ🙏❤️
++++++++++++++++++++
#ข้าวแช่
