21/08/2026
YÊU BIẾN
Thú thật, mình vốn không mặn mà với gốm men ngọc Celadon. Có một dạo, mình cảm thấy hơi "bội thực" khi đi đâu cũng bắt gặp những dáng mai bình quen thuộc, khảm những chú hạc đều tăm tắp, và tràn lan khắp cõi mạng. Sự rập khuôn ấy vô tình làm chai sạn đi cảm xúc của người thưởng ngoạn. Nhưng cái duyên với gốm luôn đến theo cách bất ngờ nhất. Trong một lần giao lưu cùng cậu em, mình chợt khựng lại trước một chiếc bình dáng Moon Jar bách hạc tròn trịa, vững chãi size đại. Chiếc bình ấy đã hút hồn mình ngay từ cái nhìn đầu tiên, mở ra một góc nhìn hoàn toàn khác về thứ men ngọc tưởng chừng đã trở thành đơn điệu trong tâm thức mình.
Điểm đặc biệt khiến chiếc bình này thoát khỏi sự đơn điệu chính là đàn hạc bay lượn trên thân gốm. Chúng không được sắp xếp ngay hàng thẳng lối, đều tăm tắp như những sản phẩm dập khuôn, mà tụ lại, tán ra đầy ngẫu nhiên và tự do. Nhưng cú chạm mạnh mẽ nhất vào tâm thức mình chính là một mảng họa tiết hạc chuyển sang màu vàng cam trầm ấm ở góc dưới bình. Với mình, vết lệch màu ấy làm chiếc bình đột ngột có thần, có khí và mang một chiều sâu hơn hẳn.
Nghĩ lại thì đây không phải lần đầu mình bị thu hút bởi những nét ngẫu hứng của lửa lò. Mấy hôm nay, mình vẫn cứ ngắm nghía giọt nhũ rơi đầy ngẫu hứng bên hông chiếc bình sành Quế chạm lọng mây cổ mới rinh về. Rồi hôm nay, khi ngồi trò chuyện với một người bạn cũng mê gốm, tụi mình lại vô tình nhắc đến hai từ "yêu biến". Cái duyên đưa đẩy khiến mình muốn ngồi xuống viết vài dòng.
Hiện tượng chuyển màu này đưa mình tìm về lịch sử của khái niệm Yêu Biến (Yaobian). Vào thời nhà Tống, đỉnh cao Ngự dụng (đồ dùng dành riêng cho hoàng gia) đòi hỏi nước men phải hoàn mỹ, thuần nhất tuyệt đối. Cổ tịch Thanh Ba Tạp Chí được viết vào thời Nam Tống (thế kỷ XII) từng chép rằng, khi những biến đổi ngẫu nhiên của ngọn lửa lò củi vô tình tạo ra các vệt màu loang lổ kỳ quái trên bề mặt gốm, người xưa liền coi đó là "điềm gở", là sự xuất hiện của yếu tố "dị thường". Những sản phẩm mang vết nám lửa ấy lập tức bị đập nát vụn và tiêu hủy ngay tại cửa lò để bảo vệ sự tôn nghiêm của Ngự diêu (lò gốm chuyên dụng của hoàng gia).
Sự khắt khe ấy kéo dài suốt nhiều thế kỷ, cho đến thời nhà Thanh, đặc biệt là dưới triều đại Ung Chính (1722 – 1735) và Càn Long (1735 – 1796), tư duy hoàng gia mới có bước chuyển mình. Các nghệ nhân bắt đầu nghiên cứu quy luật của lửa lò để chủ động tôn vinh những tác phẩm hỏa biến huyền ảo thành điềm lành. Từ một món đồ bị xua đuổi, "Yaobian" trở thành "chữ ký" đắt giá nhất của lò củi thủ công đầy khắc nghiệt, nơi mỗi vệt chảy men, mỗi vết ám hỏa đều là độc bản, không thể nào sao chép hay làm giả.
Nhìn lại mảng hạc vàng cam trên chiếc bình Moon Jar bách hạc, dù về mặt kỹ thuật phân loại gốm cổ, hiện tượng chuyển màu dị biệt này có thể chỉ là một sự cố ngọn lửa oxy hóa cục bộ trong lò nung củi, nhưng với mình, nó chính là tinh thần Wabi-Sabi. Trong không gian lắng đọng, người chơi gốm không còn đi tìm sự hoàn hảo không tì vết để thỏa mãn nhãn quan. Những vệt hạc đổi màu đầy ngẫu hứng ấy gợi đến sự mộc mạc và vô thường của đất và lửa, xa hơn là vạn vật quanh mình.
Niềm vui của những người thích "nhặt nhạnh" hồn gốm như tụi mình đơn giản lắm. Không cần tính toán chuyện đắt rẻ, lớn nhỏ, đẳng cấp, "siêu phẩm", .. mà đôi khi chỉ cần bắt gặp một vệt hoả biến, một giọt nhũ lò rơi lạc điệu, một "vẻ đẹp vô triện", rồi nhận ra cái nét mộc mạc đó như một cái duyên lành làm mình thấy bình yên khi ngắm nhìn. Đồ vật hay con người cũng vậy, suy cho cùng, cứ tự tại tùy duyên mà đẹp theo cách riêng của mình.
Gốm và Duyên Lành 💚